Dziecko a grupa rówieśnicza – bo dziecko ze stycznia nigdy nie będzie równe temu z grudnia

Chcę dziś napisać o czymś, co obserwuję w gabinecie od lat, a co rzadko trafia do świadomości rodziców i nauczycieli. O zjawisku, które ma ogromny wpływ na funkcjonowanie dzieci w grupie rówieśniczej – a które wynika po prostu z daty urodzenia.

Dziecko ze stycznia nigdy nie będzie równe temu z grudnia

To brzmi prowokacyjnie. Ale to prawda, poparta solidną podstawą naukową.

W Polsce rok szkolny rozpoczyna się 1 września. Do jednej klasy trafiają dzieci urodzone między 1 stycznia a 31 grudnia danego roku. Oznacza to, że najstarsze dziecko w klasie może być o prawie rok starsze od najmłodszego.

Rok różnicy w wieku dorosłym? Nic. Rok różnicy u sześciolatka? To aż 17% całego życia dziecka. I o tyle może różnić się dojrzałość: emocjonalna, społeczna, poznawcza, ruchowa.

Dziecko urodzone w grudniu trafia do pierwszej klasy jako potencjalnie najmniej dojrzałe w całym roczniku. Nie dlatego, że jest mniej zdolne – dlatego, że jest młodsze.

Zjawisko to zostało opisane naukowo jako efekt względnego wieku (Relative Age Effect). Badania pokazują, że dzieci urodzone w pierwszym kwartale roku:

• częściej są typowane jako uzdolnione
• rzadziej trafiają na diagnozę ADHD
• częściej są wybierane do drużyn sportowych

Dzieci urodzone w ostatnim kwartale roku:

• częściej są kierowane na diagnozę trudności w nauce
• częściej pozostają w tyle za klasą w ocenach
• rzadziej awansują w strukturach klasowych

Nie dlatego, że są gorsze. Dlatego, że są porównywane do dzieci starszych od siebie o kilka do kilkunastu miesięcy.

Bliźniaczki i wcześniaki – o tym, że start ma znaczenie

Efekt względnego wieku to jedno. Jest jednak inny, jeszcze ważniejszy wymiar tej samej idei: każde dziecko ma swój indywidualny tor rozwoju.

Bliźniaczki urodzone w tym samym dniu, wychowane w tym samym domu, przez tych samych rodziców – nie rozwijają się identycznie. Każda z nich jest inną osobą, z innym temperamentem, inną wrażliwością, innym tempem dojrzewania.

Wcześniak urodzony w 30. tygodniu ciąży nie będzie rozwijał się tak samo jak dziecko, które spędziło pełne 40 tygodni w łonie matki. Ta różnica może być widoczna przez pierwsze kilka lat życia – i może, ale nie musi, niwelować się z wiekiem.

Dziecko, które doświadczyło trudnego porodu, długiej hospitalizacji, wczesnych zakłóceń więzi – niesie to doświadczenie w swoim ciele i psychice.

Porównywanie dzieci do grupy rówieśniczej bez uwzględnienia ich indywidualnego toru rozwoju jest jak mierzenie wzrostu różnymi miarka i ogłaszanie, że jedno jest wyższe.

Dziś potrafimy więcej – i to jest dobra wiadomość

Kiedy zaczynałam pracę jako psycholog, pewne diagnozy były rzadkością. Dziś dzieci z ADHD, spektrum autyzmu, dysleksją czy zaburzeniami lękowymi są znacznie częściej rozpoznawane.

Część rodziców słyszy to jako niepokojący trend: „teraz wszystkim się nadaje etykietki". Rozumiem tę obawę. Ale chcę zaproponować inny sposób myślenia:

Diagnoza to nie etykietka. To mapa.

Dwadzieścia lat temu dziecko z ADHD było „niegrzeczne" lub „leniwe". Dziecko z spektrum autyzmu było „aspołeczne" lub „dziwne". Dziecko z wysoką wrażliwością sensoryczną było „marudne" i „przewrażliwione".

Te dzieci nie dostały pomocy, której potrzebowały. Wiele z nich niosło ze sobą przez całe dorosłe życie przekonanie, że coś jest z nimi nie tak.

Obecna diagnostyka psychologiczna jest na wyższym poziomie niż 20 lat temu. Potrafimy dziś nazwać i klasyfikować trudności, które kiedyś były niewidoczne lub źle interpretowane.

I to jest ogromna zmiana. Bo kiedy wiemy, z czym mamy do czynienia – możemy pomóc.

Co to oznacza w praktyce grupy rówieśniczej?

Dziecko funkcjonuje w grupie rówieśniczej w oparciu o to, kim jest, a nie kim powinno być w świetle tabeli norm rozwojowych.

Jeśli Twoje dziecko:

• nie pasuje do grupy i nie potrafi znaleźć swojego miejsca
• jest „inne" i czuje to boleśnie
• jest postrzegane jako młodsze lub mniej dojrzałe niż rówieśnicy
• ma etykietkę „trudnego" lub „opóźnionego"

...zanim zaczniesz szukać winy w dziecku, zapytaj: czy to kwestia dojrzałości, toru rozwoju lub nierozpoznanej trudności?

Wiele dzieci, które trafiają do mnie jako „problemowe", po prostu potrzebowało kogoś, kto zobaczy je takimi, jakie są – i pomoże im w tym, w czym rzeczywiście mają trudność.

Kiedy warto przyjść do psychologa

Warto umówić się na konsultację, gdy:

• Dziecko jest nieszczęśliwe w grupie rówieśniczej i nie potrafi nawiązać przyjaźni
• Nauczyciele sygnalizują trudności, ale nie potrafią ich nazwać
• Czujesz, że Twoje dziecko jest „inne" – i nie wiesz, czy to norma, czy powód do działania
• Szkoła proponuje diagnozę i nie wiesz, od czego zacząć
• Dziecko ma opinię z poradni i nie jesteś pewny/a, jak ją czytać

Diagnoza psychologiczna nie zamyka drzwi – otwiera właściwe.

Prowadzę diagnozę psychologiczną dzieci w gabinecie w Sycowie oraz TUS (Trening Umiejętności Społecznych) dla dzieci z trudnościami w grupie. Zapraszam na konsultację.